Een antieke Friese staartklok is een wandklok met een lange houten kast, de staart, die onder het uurwerk hangt. In de staart beweegt de slinger. De gewichten die de klok aandrijven hangen vrij onder het uurwerk. Wie er een zoekt, kiest eigenlijk op drie punten: past een hoge staartklok op jouw muur of is een kleinere stoelklok handiger, is de klok compleet en origineel genoeg, en is het uurwerk gezond of moet het eerst naar een klokkenmaker. Op kringloop en tweedehands markten komen Friese klokken af en toe voorbij, maar het aanbod wisselt en de kwaliteit loopt sterk uiteen.
Hieronder zie je welk type bij welke situatie past, wat je bij een bezichtiging controleert en hoe je in Twente gericht zoekt. Kringloopondernemers vinden aan het eind een korte uitleg over zichtbaarheid via een lokaal overzicht.
Welke antieke Friese staartklok past bij jouw situatie?
Begin bij de plek aan de muur en bij wat je zelf kunt of wilt laten doen. De tabel helpt je om snel een richting te kiezen.
| Jouw situatie | Wat past | Let vooral op |
|---|---|---|
| Je hebt een wand met voldoende hoogte, bijvoorbeeld in een hal of woonkamer | Een staartklok met complete staart | Of de staart bij het uurwerk hoort en nergens is bijgezaagd of gerepareerd |
| Je hebt weinig ruimte of een lage wand | Een Friese stoelklok op een console | Of de console of het stoeltje er nog bij zit en of de gewichten ruimte hebben om te zakken |
| Je wilt een klok die direct loopt | Een klok die recent door een klokkenmaker is nagelopen | Wat er precies is gedaan en of je dat schriftelijk krijgt |
| Je vindt restaureren leuk | Een klok met een stilstaand uurwerk en een eerlijke prijs | Ontbrekende gewichten, ketting, slinger of wijzers, want die zoek je later lastig terug |
| Je wilt vooral een sfeervol object | Een mooie kast met een duidelijk beschilderde of koperen wijzerplaat | Dat je helder weet of het uurwerk werkt, niet werkt of een latere vervanging is |
Staartklok of stoelklok?
Beide horen bij de Friese kloktraditie en worden vaak door elkaar gehaald. Museum Joure laat in zijn presentatie over de techniek van de Friese klok zien dat de stoelklok een spillegang heeft en de staartklok een ankergang. Het verschil zie je ook aan de bouw: de stoelklok hangt aan een console en heeft geen lange staart, de staartklok heeft de kast met de slinger en het gewicht eronder. Wil je een klok die in een smalle gang of boven een dressoir past, dan is de stoelklok vaak praktischer. Wil je een klok die de wand echt vult, dan zoek je een staartklok. Voorbeelden van Friese stoelklokken uit de achttiende eeuw vind je in de online collectie van Museum De Lakenhal.
Waar let je op bij een antieke Friese staartklok?
Bij een antieke klok bepaalt de samenhang van de onderdelen meer dan één mooi detail. Een kast en een wijzerplaat kunnen in de loop der jaren zijn vervangen of gecombineerd met een ander uurwerk. Een museumbeschrijving van een Friese klok uit 1842 meldt bijvoorbeeld dat kast en wijzerplaat waarschijnlijk niet origineel zijn. Dat is bij antieke klokken geen uitzondering, maar het is wel iets wat je bij de prijs en je verwachtingen meeneemt.
- Compleetheid: controleer of de slinger, de gewichten, de ketting of het touw en de wijzers aanwezig zijn. Vraag ook of er een sleutel bij zit als de klok een slot of opwindgat heeft.
- Uurwerk en kast: kijk of het uurwerk netjes in de kast past en of er stempels, letters of jaartallen op het uurwerk, het achterbord of de wijzerplaatdrager staan. Zulke merktekens helpen een klokkenmaker bij de herkomst, maar ze bewijzen op zichzelf nog geen leeftijd.
- Wijzerplaat: let op losse verf, krassen, bijgewerkte cijfers en vlekken. Een gerestaureerde plaat is niet erg, mits de verkoper dat eerlijk zegt.
- Houtwerk: zoek naar scheuren, losse lijsten, vochtschade en vers houtmeel bij kleine gaatjes, wat op actieve houtworm kan wijzen.
- Slagwerk en wekker: Friese klokken staan bekend om hun eigen slagwerk, en sommige hebben een wekker. Laat horen of het slagwerk klopt met de wijzers en of de wekker doet wat hij moet doen.
Echt of replica?
Er zijn niet alleen antieke exemplaren, maar ook latere nabouw in de stijl van de Friese klok. Vertrouw daarom niet op het uiterlijk alleen. Een uurwerk dat duidelijk gesmeed, met de hand gevijld en gebruikt is, vertelt iets anders dan een uurwerk dat nieuw en fabrieksmatig aanvoelt. Twijfel je, vraag dan of een klokkenmaker of taxateur kan meekijken voordat je betaalt. Een eerlijke verkoper heeft daar geen moeite mee.
Loopt de klok, en wat kost het om hem aan de praat te krijgen?
Een staartklok is een gewichtsklok. Er zit dus geen batterij of stekker in, de gewichten sturen het uurwerk aan en je trekt ze regelmatig weer omhoog. Hoe vaak dat nodig is verschilt per klok, dus vraag het de verkoper. Een klok die lang stil heeft gestaan of op zolder heeft gehangen, loopt vaak niet meteen weer. Dat hoeft geen groot probleem te zijn, maar het uurwerk is niet iets om zelf mee te knutselen. Een klokkenmaker reinigt en oliet het werk, herstelt versleten onderdelen en stelt de klok af. Reken bij een stilstaande klok dus op een revisie als onderdeel van de koop en vraag vooraf een inschatting.
Een klok die waterpas moet hangen, vraagt ook om een goede bevestiging. Een klok die scheef hangt, loopt onregelmatig of valt stil. Hang hem aan een stevige wand, zorg dat de staart vrij kan hangen en dat de gewichten niet tegen de kast of elkaar aanlopen. Bij verhuizen haal je de gewichten en de slinger los, en vervoer je ze apart en gewikkeld in zachte doek.
Zo zoek je een antieke Friese staartklok in Twente
Zoek in de categorie Vintage en antiek en bekijk ook het bredere tweedehands aanbod. Een Friese klok staat soms onder een eenvoudige omschrijving als wandklok, hangklok of oude klok. Kijk daarom ook naar foto's van de kast en het uurwerk, niet alleen naar de titel. Via de lokale overzichten zie je welke kringloopwinkels in de buurt zitten, bijvoorbeeld in Enschede, Hengelo, Almelo en Oldenzaal. Meer algemene tips staan in de gids voor kringloop in Twente.
Een klok is zwaar en kwetsbaar. Vraag bij een koop dus altijd wat er meegaat: slinger, gewichten, sleutel en eventueel de console. Wil je het laten bezorgen, lees dan eerst hoe tweedehands bezorging werkt en bespreek met de verkoper hoe de onderdelen worden ingepakt. Zoek je meer antiek voor dezelfde ruimte, kijk dan ook naar een antiek hoekkastje of een antieke dekenkist.
Een eerlijke koop in vijf stappen
- Bepaal de plek en meet de wandhoogte, zodat je weet of een staartklok of een stoelklok past.
- Vraag foto's van de wijzerplaat, het uurwerk, de achterkant en de staart.
- Controleer of slinger, gewichten, ketting en wijzers aanwezig zijn.
- Laat de klok liefst zien lopen en slaan, of vraag wat er is nagekeken.
- Maak afspraken over ophalen of bezorgen en over wat je schriftelijk krijgt.
Ben je kringloopondernemer in Twente?
Heb je af en toe een bijzondere klok of ander antiek in de winkel en wil je daarmee beter gevonden worden? Kijk dan op het lokale overzicht van jouw plaats, bijvoorbeeld Kringloop Hengelo of Kringloop Enschede. Op het overzicht van jouw plaats vind je de aanvraag voor een uitgelichte winkelvermelding. Zo zien zoekers die al op zoek zijn naar een kringloopwinkel in de buurt jouw winkel makkelijker. Over de precieze voorwaarden lees je meer bij die aanvraag.
Heb je zelf een klok die je kwijt wilt? Op de pagina spullen aanbieden zie je hoe dat werkt.
Veelgestelde vragen
Praktische antwoorden over dit onderwerp.
Wat is het verschil tussen een Friese staartklok en een Friese stoelklok?
De staartklok heeft een lange kast, de staart, waarin de slinger hangt, en heeft volgens Museum Joure een ankergang. De stoelklok hangt aan een console en heeft een spillegang. De stoelklok is meestal handiger bij weinig ruimte.
Hoe herken ik of een Friese staartklok echt antiek is?
Kijk naar de samenhang tussen kast, wijzerplaat en uurwerk, naar gebruikssporen en naar stempels of jaartallen. Op uiterlijk alleen kun je niet afgaan, want latere nabouw bestaat en onderdelen zijn vaak vervangen. Laat bij twijfel een klokkenmaker meekijken.
Kan ik een antieke Friese staartklok zelf laten lopen?
Je kunt de gewichten ophangen en de klok waterpas hangen, maar reinigen, oliën en afstellen van het uurwerk laat je beter aan een klokkenmaker over. Een klok die lang stil heeft gestaan, heeft vaak onderhoud nodig voordat hij betrouwbaar loopt.
Hoe vervoer ik een Friese staartklok veilig?
Haal de gewichten en de slinger los en vervoer ze apart, gewikkeld in zachte doek. Zet de kast stevig vast zodat hij niet kan schuiven. Bespreek bij bezorging met de verkoper hoe de onderdelen worden ingepakt.